گرمازدگی یکی از خطرناکترین عوارض گرمای شدید است که میتواند سلامت بدن را در مدت کوتاهی به شدت تهدید کند. با نزدیک شدن به فصل گرما و افزایش دما در سراسر جهان، بیش از هر زمان دیگری توجه به چگونگی آبرسانی صحیح به بدن برای جلوگیری از خطرات ، خستگی گرمایی و کمآبی اهمیت دارد. اما گرمازدگی چیست؟ برای درمان چه باید کرد و علائم گرمازدگی را از کجا باید فهمید؟
گرمازدگی شدیدترین بیماری مرتبط با گرما است و دانستن علائم خستگی گرمایی و کمآبی میتواند به شما کمک کند تا از تبدیل شدن آن به گرمازدگی جلوگیری کنید. گرمازدگی نیاز به مراقبت فوری پزشکی و اغلب تزریق مایعات داخل وریدی برای جبران از دست دادن مایعات و الکترولیتها دارد. در این مطلب به عارضهی گرمازدگی که امکان ابتلا به آن در فصول گرم سال و با تابش خورشید شدیدتر میشود، میپردازیم.
گرمازدگی چیست؟
گرمازدگی زمانی اتفاق میفتد که دمای بدن، معمولاً به دلیل قرار گرفتن در یک محیط گرم بسیار بالا برود. گرمازدگی به این دلیل رخ میدهد که بدن نمیتواند به سرعت کافی از شر گرما خلاص شود. از آنجا که بدن نمیتواند خود را خنک کند، دمای بدن همچنان به سرعت تا سطوح خطرناکی بالا میرود.
بدن انسان به طور معمول میتواند هنگام قرار گرفتن در معرض گرما، خود را از طریق تعریق به طور مؤثری خنک کند. این امر حیاتی است زیرا بدن برای عملکرد صحیح نیاز به حفظ دمای خود بین ۳۶.۵ تا ۳۷ درجه سانتیگراد دارد. بااینحال، هنگامی که عدم تعادل رخ میدهد و بدن به دمایی بیش از موارد ذکر شده در بالا میرسد، در حالت گرمازدگی قرار گرفته است. در این حالت، معمولاً دمای داخلی بدن انسان به بالاتر از ۱۰۴ درجه فارنهایت (۴۰ درجه سانتیگراد) میرسد و مغز دچار اختلال میشود. این عارضه میتواند به مغز و سایر اندامهای داخلی بدن آسیب برساند.
گرمازدگی میتواند به طور موقت یا دائمی به اندامهای حیاتی مانند قلب، ریهها، کلیهها، کبد و مغز آسیب برساند. هرچه دما بالاتر باشد (به خصوص بالاتر از ۴۱ درجه سانتیگراد یا ۱۰۶ درجه فارنهایت) مشکلات سریعتر ایجاد میشوند و حتی ممکن است مرگ رخ دهد.
این اتفاق اغلب با بدتر شدن بیماریهای خفیفتر مرتبط با گرما، مانند گرفتگی عضلات ناشی از گرما، سنکوپ گرمایی (غش) و خستگی گرمایی رخ میدهد اما گرمازدگی میتواند حتی بدون بروز هیچ گونه علائم قبلی نیز رخ دهد.
گرمازدگی جدیترین نوع آسیب گرمایی بوده و نیازمند فوریتهای پزشکی است. اگر فکر میکنید شما یا شخص دیگری دچار آن شدهاید برای درمان، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
علائم گرمازدگی
علائم مشخص بوده و از انواع دیگر بیماریهای مرتبط با گرما شدیدتر است. اگر بخواهیم شدت علائم این بیماریها را دستهبندی کنیم، آنها را به ترتیب از خفیف تا شدید، در سه دستهی استرس گرمایی، خستگی گرمایی و گرمازدگی قرار میدهیم.
استرس گرمایی زمانی اتفاق میافتد که بدن خیلی گرم میشود و نیاز به خنک شدن دارد. فرد ممکن است احساس تشنگی، خستگی و تعریق داشته باشد. این یکی از مهمترین علائم گرمازدگی است. خستگی گرمایی جدیتر است و احساس ضعف شدید، سرگیجه و سردرد یا حالت تهوع اتفاق میافتد. پوست ممکن است سرد و مرطوب باشد. برای درمان خستگی گرمایی، به کمکهای اولیه نیاز دارید که شامل استراحت، نوشیدن مایعات و یک محیط خنک است. اگر خستگی گرمایی در مراحل اولیه تشخیص داده و درمان نشود، خطر ابتلا وجود دارد.
یکی از مهمترین علائم گرمازدگی افزایش دمای بدن است. بدن انسان دیگر قادر به خنک کردن خود نیست و دمای آن به طرز خطرناکی بالا میرود. مهمترین علائم گرمازدگی را میتوان در سه حالت کلی زیر دستهبندی کرد.
استرس گرمایی
- احساس تشنگی
- احساس سرگیجه
- خستگی
- قرمزی پوست
- مشکل در تعریق
- زنگ زدن گوش
خستگی گرمایی
- تب خفیف و سردرد
- داشتن حالت تهوع
- استفراغ
- تنفس سریع
- گرسنگی
- ضعف یا گرفتگی عضلات
- کاهش تعریق
- سوختگی یا تاول روی پوست
گرمازدگی
- تیره شدن رنگ ادرار (نشانه کمآبی بدن)
- رنگ پریدگی پوست
- تند شدن ضربان قلب
- تب بالا
- هذیان و گیجی
- توهم
- تشنج
- اغما
با دیدن این عوامل و برای درمان با مرکز فوریتهای پزشکی تماس بگیرید.
علل و عوامل خطر گرمازدگی
گرمازدگی ممکن است زمانی که افراد در گرمای شدید فعالیت میکنند یا در یک محیط بسته و گرم حضور دارند، در زمان نسبتاً کوتاهی رخ دهد. به عنوان مثال، گرمازدگی میتواند در ورزشکاران و سربازان جوان و سالم، به ویژه کسانی که به محیط عادت نکردهاند، تنها پس از ساعتها فعالیت شدید در هوای گرم و مرطوب ایجاد شود. کارگران در محیطهای گرم، به ویژه افرادی مانند آتشنشانان و کارگران ریختهگری که باید لباسهای محافظ سنگین بپوشند، در معرض خطر مشابهی هستند. گرمازدگی یکی از علل شایع مرگ و میر در ورزشکاران به شمار میرود.
همچنین گرمازدگی میتواند در طول روزهای گرم ایجاد شود، زمانی که افراد، به ویژه بزرگسالان مسن و کمتحرک، در اتاقهایی با تهویهی ضعیف و بدون تهویهی مطبوع قرار میگیرند. سالمندان، افرادی که شرایط پزشکی خاصی دارند (مانند مواردی که شامل نقص عملکرد قلب، ریهها، کلیهها یا کبد میشود) و نوزادان و کودکان خردسال بیشتر در معرض گرمازدگی قرار دارند. این بیماری میتواند به سرعت در نوزادان و کودکان یا افراد مسنی که در ماشین داغ رها شدهاند، رخ دهد. سایر افرادی که بیشتر در معرض خطر گرمازدگی هستند شامل افراد چاق و افراد باردار هستند. نوشیدن الکل، ننوشیدن آب کافی یا پوشیدن لباسهای سنگین یا تیره در محیط گرم ممکن است خطر ابتلا به گرمازدگی را افزایش دهد.
برخی از بیماریهای خاص، مانند دیابت نوع ۱ و دیابت نوع ۲ نیز ممکن است خطر گرمازدگی را افزایش دهند.
همچنین وجود اختلالات پوستی و مصرف برخی داروها مانند داروهایی که تعریق را کاهش میدهند، در از دست دادن گرمای بدن اختلال ایجاد کرده و خطر گرمازدگی را افزایش میدهند.
داروها و موادی که خطر گرمازدگی را افزایش میدهند
داروها
- آمفتامینها
- آنتیکولینرژیکها (داروهایی هستند که استیل کولین یعنی مادهی شیمیایی که تولید عرق را تحریک میکند، مسدود میکنند.)
- آنتیهیستامینها
- داروهای ضد روانپریشی
- بنزودیازپینها
- بتابلوکرها
- مسدودکنندههای کانال کلسیم
- دیورتیکها
- ملینها
- لیتیوم
- مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI)
- داروهای ضد افسردگی
سایر مواد
- الکل
- کوکائین
- هروئین
- فنسیکلیدین (PCP)
- MDMA (قرص اکستازی)
درمان
برای درمان میتوان اقدامات فوری انجام داد یا داروهایی را به کار برد.
اقدامات فوری
اگر متوجه شدید که کسی علائم گرمازدگی را دارد، باید:
- او را وادار کنید در یک مکان خنک، مانند اتاقی با تهویهی مطبوع یا جایی در سایه دراز بکشد.
- لباسهای غیرضروری را درآورید که تا حد امکان پوست نمایان شود.
- استفاده از کمپرس سرد در نواحی کشاله ران، زیر بغل، زانو، مچ دست و پا
- استفاده از حوله مرطوب برای خنک کردن بدن
- پوست را در حالی که مرطوب است، باد بزنید. این کار به تبخیر آب و به خنک شدن پوست کمک میکند
- به او مایعات بدهید. این مایعات در حالت ایدهآل، باید آب، آب میوه یا نوشیدنیهای آبرسان و حاوی الکترولیت مانند نوشیدنیهای ورزشی باشد. شربتهای سنتی مانند سکنجبین، شربت آبلیمو، خاکشیر و تخم شربتی نیز برای بیمار مفیدند.
- به او آسپرین، استامینوفن یا پاراستامول ندهید (قرصهای تببر به کاهش دمای بالای بدن کمکی نمیکند و ممکن است مضر باشد)
- تا زمانی که حالش بهتر شود، کنارش بمانید. اکثر افراد باید ظرف ۳۰ دقیقه شروع به بهبودی کنند.
- اگر فرد بیهوش است، باید مراحل بالا را دنبال کنید و فرد را در وضعیت ریکاوری قرار دهید تا زمانی که کمک برسد
- اگر فرد دچار تشنج شد، اشیاء آسیبرسان را از سر راه او بردارید تا از ایجاد آسیب جلوگیری شود
داروها
در بیماران مبتلا به گرمازدگی، بنزودیازپینها نقش عمدهای در ایجاد آرامش، کنترل تشنج و کنترل لرز دارند. در صورت عدم اثربخشی بنزودیازپینها، میتوان از باربیتوراتها (مثلاً فنوباربیتال) برای کنترل تشنج استفاده کرد.
افت فشار خون ابتدا با خنک کردن و مایعات کریستالوئیدی داخل وریدی درمان میشود. ممکن است برای افت فشار خون مقاوم به جبران مایعات، به وازوپرسورها نیز نیاز باشد. درمان رابدومیولیز شامل تزریق مقادیر زیادی مایعات داخل وریدی (تا حد ممکن ۱۰ لیتر) قلیایی کردن ادرار و تزریق مانیتول است.
در هنگام گرمازدگی، استفاده از قرصهای لوپرامید و B6 برای برخی افراد با مشورت پزشک توصیه میشود.
پیشگیری از گرمازدگی
گرمازدگی قابل پیشبینی و پیشگیری است. برای جلوگیری از این بیماری در هوای گرم، این اقدامات را انجام دهید:
- لباسهای روشن، گشاد و سبک بپوشید. لباسهای اضافی یا لباسهایی که تنگ هستند، اجازه نمیدهند بدن شما به درستی خنک شود. لباسهای ساخته شده از کتان، ابریشم، پنبه یا کنف خنککننده هستند.
- از پوست خود در برابر آفتاب سوختگی محافظت کنید. آفتاب سوختگی بر توانایی بدن شما در خنک کردن خود تأثیر میگذارد. بنابراین در فضای باز با کلاه لبهدار و عینک آفتابی از خود محافظت کنید و از کرم ضد آفتاب با طیف گسترده با SPF حداقل ۱۵ استفاده کنید. کرم ضد آفتاب را به مقدار زیاد بمالید و هر دو ساعت یکبار (یا اگر شنا میکنید یا تعریق زیادی دارید، بیشتر) از آن دوباره استفاده کنید.
- مایعات فراوان بنوشید. برای کمک به تعریق بدن و حفظ دمای طبیعی بدن، همیشه هیدراته بمانید.
- در مورد مصرف داروهای خاص احتیاط بیشتری کنید. اگر داروهایی مصرف میکنید که میتوانند بر توانایی بدن شما در هیدراته ماندن و دفع گرما تأثیر بگذارند، مراقب مشکلات مرتبط با گرما باشید.
- هرگز کسی را در ماشین پارک شده رها نکنید. این کار، علت شایع مرگ و میر ناشی از گرما در کودکان است. وقتی ماشین زیر آفتاب پارک میشود، دمای داخل ماشین میتواند در عرض ۱۰ دقیقه ۲۰ درجه فارنهایت (بیش از ۱۱ درجه سانتیگراد) افزایش یابد. رها کردن یک فرد در ماشین پارک شده در هوای گرم یا داغ، حتی اگر پنجرهها کامل بسته نشده باشند یا ماشین در سایه باشد، ایمن نیست. وقتی ماشین شما پارک شده، آن را قفل نگه دارید تا از ورود کودک به داخل آن جلوگیری شود.
- در گرمترین ساعات روز استراحت کنید. اگر نمیتوانید از فعالیت شدید در هوای گرم اجتناب کنید، مایعات بنوشید و مرتباً در یک مکان خنک استراحت کنید. سعی کنید ورزش یا کار بدنی را برای ساعات خنکتر روز، مانند صبح زود یا عصر، برنامهریزی کنید.
- به شرایط عادت کنید. زمان کار یا ورزش در گرما را محدود کنید تا زمانی که به آن عادت کنید. افرادی که به هوای گرم عادت ندارند، به ویژه مستعد ابتلا به بیماریهای مرتبط با گرما هستند. ممکن است چندین هفته طول بکشد تا بدن شما به هوای گرم عادت کند.
پرسشهای متداول دربارهی گرمازدگی
برای درمان چه بخوریم؟
بهترین نوشیدنی و خوراکی برای درمان این بیماری، آب، نوشیدنیهای ورزشی، غذاهای غنی از الکترولیت (هندوانه، خیار، موز و غیره) و ماست است.
آیا گرمازدگی میتواند باعث مرگ شود؟
بله. تنها در ایالات متحده و بین سالهای ۱۹۷۹ تا ۲۰۲۲ میلادی، میزان مرگ و میر ناشی از گرمازدگی (علت اصلی مرگ) عموماً بین ۰.۵ تا ۲ مرگ در هر یک میلیون نفر متغیر بوده است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر فرد گرمازده ظرف ۳۰ دقیقه به درمانهایی که در بالا اشاره شد، پاسخ ندهد یا علائم شدیدی مانند از دست دادن هوشیاری، گیجی یا تشنج داشته باشد، باید سریعاً به پزشک مراجعه کرد.
کلام آخر
گرمازدگی یک فوریت پزشکی است که نیاز به درمان فوری دارد. اگر شما یا یکی از همراهانتان علائم این بیماری از جمله سردرد، ضعف عضلانی، سرگیجه، گیجی، حالت تهوع و استفراغ و تنفس و ضربان قلب سریع را نشان میدهید، با ۱۱۵ تماس بگیرید. با اجتناب از فعالیت در فضای باز در هوای گرم، نوشیدن مایعات فراوان، ماندن در سایه، استفاده از کرم ضد آفتاب و پوشیدن لباسهای سبک و قابل تنفس، میتوان از این بیماری جلوگیری کرد.
منابع